Кајмакчалан е врв на планината Ниџе со висина од 2.521 м. Лоциран на јужната граница на Република Македонија, тој е петти највисок врв во Македонија и трет највисок врв во Грција.

Од врвот Кајмакчалан се гледаат Островското езеро и Петерското езеро во Грција, како и областа Мариово во Македонија. Во близина на Кајмакчалан се наоѓаат селата Скочивир, во Македонија, како и селото Чеган и ски-центарот Ворас, во Грција.

---

---

За топонимот Кајмакчалан

Постои предание дека врвот Кајмакчалан името го добил според арамијата „Кајмак” (најдобриот) кој со другарите од својата чета се искачил на врвот, носејќи го собраното злато од извршените акции по селата и патиштата. Кајмак ископал дупка и го скрил златото. Кога го закопале златото, војводата го убил Кајмак и рекол дека вака ќе биде вечен чувар на закопаното богатство. (Кајмак+чалам = најдобар што краде).

Битката на Кајмакчалан

Кајмакчалан е еден од најпознатите врвови на Ниџе планина, но неговото значење не е само планинарско. На неговите стрмни падини, во есента 1916 година, се одигра една од најжестоките битки на Македонскио фронт во Првата светска војна – битката за Кајмакчалан.

Битката се водела од 12 до 30 септември 1916 година, како дел од офанзивата на сојузничките сили. Српската војска, реорганизирана по повлекувањето преку Албанија и закрепнувањето на Крф, повторно се нашла во жестоки борби со бугарските сили, кои биле силно утврдени на масивот Кајмакчалан. За Бугарите, врвот бил познат како „Борисов град“, додека во српската воена традиција подоцна станал познат како „Капија на слободата“.

На 12 септември започнале нападите кон добро утврдените бугарски позиции. Српските единици, со големи напори постепено напредувале кон врвот. Борбите се одвивале во исклучително тешки услови – на надморска височина од околу 2.500 метри, под силен артилериски оган, со густа магла, студ и снег. Положбите на врвот биле толку силно утврдени што секое напредување било платено со големи човечки жртви.

На 25 септември српските сили успеале да го освојат врвот, но бугарските единици веднаш започнале со контранапади. Во следните денови Кајмакчалан неколку пати преминувал од едната во другата страна. Особено жестоки биле ноќните борби на 26 септември, кога дошло и до борби гради в гради и со бајонети. Исцрпените српски единици биле принудени повторно да го напуштат врвот, по што следеле нови напади и контранапади.

Одлучувачкиот напад бил изведен на 30 септември 1916 година. По силната артилериска подготовка, српските единици повторно тргнале кон врвот. Во нападот учествувале сили од Дринската и Дунавската дивизија, како и Доброволниот одред на Војвода Вук. По неколкучасовна жестока борба, бугарските сили биле потиснати и српската војска дефинитивно го задржала Кајмакчалан. Борбите за околните височини продолжиле и во следните денови, а со нивното заземање била отстранета опасноста од нов бугарски контранапад кон самиот врв.

Борбите биле исклучително крвави и за двете страни. Според бугарски воени извори, бугарските сили имале 1.927 загинати и 6.067 ранети. Главниот товар на одбраната го понел 11. пешадиски Сливенски полк. Според податоците на Министерството за одбрана на Србија, српската војска во борбите за Кајмакчалан имала околу 4.800 загинати и околу 2.000 исчезнати. Само Дринската дивизија, која го понела главниот товар на нападите, загубила 3.804 луѓе.

Заземањето на Кајмакчалан имало важно оперативно значење за понатамошното напредување на сојузничките сили кон долината на Црна Река и Битола. По низа последователни борби, на 19 ноември 1916 година српските и француските сили влегле во Битола, со што освојувањето на Кајмакчалан станало дел од пошироката сојузничка офанзива на Македонскиот фронт.

Капелата на Кајмакчалан

Според некои извори, веднаш по завршувањето на борбите, со оглед на големиот број на жртви од двете страни, на самиот врв започнала изградба на некој вид на спомен обележје. Не се знае точно кога е започно со градба на денешната капела, т.е храмот кој според некои автори е посветен на Св. Петар и Павле, но се знае дека заедно со костурницата, камбанаријата и придружните објекти биле завршени во 1928 година, по повод одбележувањето на 10 годишнината од завршувањето на Првата светска војна. По тој повод бил пуштен во употреба и патот кој водел од Битола до Кајмакчалан, наменет за бројната делегација која ја посетила локацијата.

Капелата на Кајмакчалан во периодот 1920/30

Поглед од воздух – фотографирано некагде околу 1930 година

---

---

Доктор Рајс

Рудолф Арчибалд Рајс (8 Јули 1875 – 7 Август 1929 г) по потекло бил Германец кој живеел и работел во Швајцарија и во тоа време бил познат криминолог, форензичар, професор, писател и дописник за весници во многу земји, известувајќи за случувањата директно од фронтот.

На покана на Српската влада, тој пристигнува во Србија во 1914 година со цел да ги испита злосторствата врз цивилното население направени од страна на војските на Централните сили.

Останал во Србија до крајот на својот живот.

Последен пат го посетил Кајмакчалан на 15 септември 1928 год., по повод 10 годишнината од пробојот на Добро Поле.

Рудолф Арчибалд Рајс (лево) и урната во која било сместено неговото срце. Урната и денес може да се види во Капелата, ама не се знае кога и каде исчезнало неговото срце.

Починал на 7 август 1929 во Белград во својата вила „Добро Поле“. Бил погребан на гробиштата Топчидер, а на негова желба неговото срце било извадено и во стаклен сад било сместено во урна во капелата на Кајмакчалан, каде би почивало заедно со големиот број на војници кои загинале на ова место. Денес срцето е изчезнато но сеуште може да се види урната во коja било сместено.