Издигнувајќи се над западната страна на Дојранското Езеро, Голема Круна (Grand Couronné, Кале Тепе) е една од највпечатливите историски позиции од Првата светска војна во Дојранскиот крај.
Британските војници позицијата ја нарекувале и „Ѓаволско око“ поради нејзиниот доминантен поглед кон бојното поле и приодите кон Дојранското Езеро. Врвот достигнува околу 612 метри и е дел од комплексот утврдени ридови што го правеле Дојранскиот фронт еден од најсилно утврдените делови на Македонскиот (Солунскиот) фронт.
Денес, Голема Круна нуди сосема поинакво искуство: наместо активна воена позиција, таа е оддалечен предел на поранешното бојно поле, каде што посетителите можат да видат зачувани ровови, бункери, засолништа и други траги од борбите, а во исто време да уживаат во широкиот поглед кон Дојранското Езеро и околната природа.
Содржина
- Стратешка позиција на Македонскиот фронт – Дојрански сектор
- Битките во 1917 и 1918 година
- Владимир Вазов и утврдувањето на Дојранскиот фронт
- Дојран и Добро Поле: два многу различни исходи
- Денешниот изглед на бојното поле
- Посета на Голема Круна од Стар Дојран
- Препорачана опрема
- Кога да се посети
- Фото галерија
Стратешка позиција на Македонскиот фронт – Дојрански сектор
Военото значење на Голема Круна произлегувало од нејзината положба во рамките на бугарскиот одбранбен систем западно од Дојранското Езеро. Ридот бил дел од низа утврдени височини, меѓу кои биле Мала Круна, Пип(“P”)-ридовите и други силни позиции, кои заедно создавaле меѓусебно поврзан систем на одбрана со поглед кон сојузничките линии.
Француските војници на позицијата ѝ го дале името Grand Couronné, преземајќи ја терминологијата од познатата утврдена област околу Нанси во Франција. За време на Првата светска војна, британските и француските војници развиле свои имиња за многу од ридовите и локациите низ цела Македонија, а некои од тие имиња останале поврзани со бојното поле и денес.
Самиот терен бил важен дел од одбраната. Стрмните падини, доловите и повеќекратните рововски линии значеле дека напаѓачките сили што се приближувале од југ морале да поминат низ неколку одбранбени појаси, при што биле изложени на набљудување и оган од повисоките позиции. Во тогашните извештаи Голема Круна се опишува како една од клучните позиции со поглед кон сојузничкиот фронт и комуникациите околу Дојранското Езеро.
Битките во 1917 и 1918 година
Кале Тепе (Голема Круна) станала важна цел за време на Првата битка кај Дојран во април–мај 1917 година, кога британските сили го нападнале бугарскиот одбранбен систем околу езерото. Самата Голема Круна се наоѓала зад првата бугарска одбранбена линија и претставувала една од главните пречки со кои се соочиле силите на Антантата. Воените дејствија траеле од 24 април до 9 мај 1917 година.
Позицијата останала во бугарски раце и повторно била нападната за време на последната сојузничка офанзива во септември 1918 година.
На 18 септември 1918 година, британските и грчките сили започнале голем напад врз дојранските позиции. На 7-от баталјон на војниците од Јужен Велс, дел од британската 67-ма бригада, му била доделена особено тешката задача да ја нападне Голема Круна. Нападот се одвивал на исклучително тежок терен и под силен оган од бугарски митралези, минофрлачи и артилерија. Во тогашните и подоцнежните извештаи се наведуваат многу тешки загуби кај напаѓачките единици.
Борбите продолжиле и на 19 септември. Иако сојузничките сили успеале да освојат мал простор на други места околу Дојран, Голема Круна останала сериозна пречка.
Нападите од 18–19 септември 1918 година се познати и како Третата битка кај Дојран. Добро утврдените бугарски сили успешно го одбиле големиот напад на британските и грчките единици.
Иако грчките и британските единици накратко успеале да навлезат во првите бугарски ровови, силниот бугарски артилериски оган и добро организираните контранапади ги принудиле напаѓачите да се повлечат на своите почетни позиции. Сојузниците претрпеле големи загуби, проценети од 6.500 до повеќе од 7.800 жртви, додека бугарските бранители успешно ги задржале своите позиции со 2,726 жртви (жртви – загинати + ранети).
Само неколку дена претходно, на 15 септември, француските и српските сили подалеку на запад, кај Добро Поле, успеале да го пробијат фронтот во Битката кај Добро Поле. Тој пробив ја нарушил бугарската фронтална линија и принудил на општо бугарско повлекување.
Овој развој на настаните бил голем шок за бугарските единици во Дојранскиот сектор. И покрај нивниот голем успех кај Дојран (некои команданти дури предложиле и контранапад) тие сепак биле принудени да ги напуштат своите позиции како дел од општото повлекување на бугарската армија, што резултирало со примирје на 30 септември 1918 година во Солун.
Ова ја прави Голема Круна особено интересна за воено-историски туризам: посетителот денес не гледа само изолиран рид, туку една од централните точки на многу поширок воен пејзаж што се протегал околу Дојранското Езеро и кон долината на Вардар.
Владимир Вазов и утврдувањето на Дојранскиот фронт
Приказната за Голема Круна не може да се раскаже а без да се спомене генералот Владимир Вазов, командант на бугарската 9-та Плевенска пешадиска дивизија од март 1917 година. Кога Вазов ја презел командата, го обиколил целиот Дојрански сектор и започнал да ги зајакнува позициите, со посебен акцент на одбрана во длабочина. Искуствата од борбите во 1917 година биле вклучени во многу посложен одбранбен систем што бил изграден во текот на следната година.
Бугарските позиции околу Дојран не претставувале само една линија на ровови. До летото 1918 година, одбранбената зона била развиена во четири последователни одбранбени позиции поставени во длабочина, со ровови, комуникациски премини, митралески позиции, засолништа, артилериски позиции и утврдени подземни објекти. Поранешните одбранбени работи веќе вклучувале два главни рововски системи, жичени пречки, набљудувачници, митралески гнезда и бетонски галерии; тие подоцна биле проширени и дополнително зајакнати.
Овој систем бил особено важен околу ридовите што се издигнувале над Дојранското Езеро. Високите позиции — вклучувајќи ја Голема Круна (Кале Тепе), Мала Круна и околните гребени — овозможувале набљудување на приодите, додека утврдувањата им овозможувале на бугарските војници да останат заштитени од огромните артилериски бомбардирања што им претходеле на сојузничките пешадиски напади.
Искуството на Вазов во артилеријата одиграло важна улога во развојот на позицијата. Наместо одбраната да се концентрира само во преден ров, бугарскиот систем на Дојран бил замислен така што војниците, артилеријата и митралезите да останат во заштитени позиции при бомбардирањето, а потоа брзо да излезат и да отворат концентриран оган кога напаѓачката пешадија ќе стигне во зоната на напад. Ефикасноста на оваа подготовка веќе била докажана за време на борбите во 1917 година, кога британското артилериско бомбардирање предизвикало значителни оштетувања на делови од предните позиции, но не успеало целосно да го уништи одбранбениот систем.
До септември 1918 година, дојранската позиција веќе претставувала цел воен пејзаж со утврдувања, а не само линија на ровови. Преостанатите ровови и бетонски објекти околу Голема Круна се физички остатоци од овој систем и помагаат да се разбере зошто ридот било толку тешко да се освои.
Дојран и Добро Поле: два различни исходи
Разликата меѓу Дојран и Добро Поле е еден од најинтересните аспекти од историјата на Македонскиот фронт.
На 15 септември 1918 година започнала сојузничката Вардарска офанзива со нападот кај Добро Поле, каде што бугарската одбранбена линија била многу послабо подготвена од онаа кај Дојран, а воедно и моралот на бугарските војници бил многу ниско ниво.
Пробивот во овој сектор брзо прераснал во поширок колапс на Македонскиот фронт.
Денешниот изглед на бојното поле
Она што е особено привлечно на Кале Тепе, е фактот што пределот зачувал многу физички траги од своето воено минато.
Пристапувајќи од правец на Стар Дојран, патеката која е погодна и за теренски возила, минува низ планински терен и поранешни делови од бојното поле. Остатоците поврзани со бугарскиот одбранбен систем вклучуваат ровови, бункери и засолништа и други точки од историски интерес.
Највпечатливата карактеристика за многу посетители е „Ѓаволското око“ на самиот врв, односно утврдена позиција на Голема Круна од која се отвора широк поглед кон бојното поле и Дојранското Езеро.
Посета на Кале Тепе (Голема Круна)
Кале Тепе (Голема Круна) не е класична туристичка атракција со туристички центар, обележана патека или редовно работно време. Треба да се има во предвид дека ова е оддалечено некогашно бојно поле и планинарска дестинација.
До позицијата води земјен планински пат од Стар Дојран, кој е добар и за теренски возила (зависно од условите) а особено погоден за пешачење (околу 2 часа во правец). Целосната посета обично трае околу четири до пет часа пешачење, зависно од маршрутата и условите.
Препорачана опрема
Посетителите треба да ја третираат оваа посета како вистинско планинарење, а не како обична туристичка прошетка.
Се препорачува:
- добри планинарски обувки;
- доволно вода за пиење;
- заштита од сонце и капа;
- детална карта или сигурна GPS навигација;
- долги панталони и облека погодна за грмушки и трнлива вегетација;
- мала торбичка за прва помош;
- целосно наполнет мобилен телефон;
- храна или ужина за подолга посета.
Во летните месеци пределот може да стане особено топол, додека карпестиот и обраснат терен може значително да го забави движењето во споредба со она што би го покажала самата оддалеченост на картата.
Важно: бидејќи ова е поранешно бојно поле од Првата светска војна, посетителите никогаш не треба да допираат, преместуваат или собираат муниција, гранати или непознати метални предмети. Рѓосаните остатоци од воената опрема можат да бидат опасни и по повеќе од еден век. Исто така, се препорачува да се останува на постоечките патеки каде што е можно и да се избегнува влегување во нестабилни бункери или ровови што се уриваат.
Се препорачува придружба на професионален водич
За посетителите кои не го познаваат Дојранското бојно поле, се препорачува локален водич или специјализиран водич за бојни полиња. Историското значење на Голема Круна е многу поголемо кога зачуваниот предел може да се објасни во врска со старите воени карти и позициите на Мала Круна, П-ридовите, доловите и поранешните фронтовски линии.
Водичот исто така може да им помогне на посетителите да ги разликуваат вистинските остатоци од војната од подоцнежните објекти и, што е особено важно, да изберат безбедна маршрута низ тешкиот терен.
Кога да се посети
За пешачење до Голема Круна, пролет и есен обично се попријатни од најтоплиот дел од летото, особено затоа што патеката има малку сенка и минува низ изложен, карпест терен. Самиот Дојран е најактивен како езерска туристичка дестинација во потоплите месеци, па посетителите кои сакаат да го комбинираат посетувањето на бојното поле со пливање, ресторани и други активности покрај езерото можеби ќе го претпочитаат главниот туристички период.
Во топло време се препорачува рано започнување на пешачењето. Бојното поле е особено впечатливо наутро или доцна попладне, кога променливата светлина ја прави врската меѓу ридовите, езерото и околните рамнини полесна за согледување.
Текст и фотографии: Јове Парговски, Оф Роуд Македонија
* Забрането е преземање на содржини без дозвола на авторот
Фото галерија
Фото галерија - дел 1
Датум на фотографиите: август 2017 година
Фотографиите го прикажуваат патувањето до „Ѓаволското око“ и враќањето назад кон Дојран.
Дел 2
Location
Не пропуштајте:
- Дојрански воени гробишта и Меморијал – Фото галерија
- Дојран и Дојранско Езеро (Мега фото галерија
- 10 најстари цркви во Македонија | фрески, камен и вековна историја
- Kajmakčalan by 4×4: A Guide to Visiting Macedonia’s 2,521 m WWI Battlefield
